Aristil Frito Yon Lidè Politik nan Nò a Mande Sekirite, Plis Kat Idantifikasyon ak Yon Chwa Ki Baze Sou Rezon

“Nou nan yon sitiyasyon kriz kote anpil moun deplase akoz ensekirite. Gen yon dinamik deplasman ki dwe pran an konsiderasyon parapò ak kote moun yo pral vote.” - Aristil Frito

Eleksyon 2026: Aristil Frito Yon Lidè Politik nan Nò a Mande Sekirite, Plis Kat Idantifikasyon ak Yon Chwa Ki Baze Sou Rezon

Pandan Konsèy Elektoral Pwovizwa a ap avanse avèk preparasyon pou eleksyon 13 desanm 2026 yo, kestyon sou enskripsyon elektè, distribisyon kat idantifikasyon, deplasman popilasyon an ak sekirite kontinye soulve dout sou kredibilite pwosesis la.

Nan yon entèvyou ak Voices From Home Haiti, Aristil Frito, yon kandida potansyèl pou Sena a nan depatman Nò a, te pale sou vizit li nan yon sant enskripsyon elektoral. Li te evalye fason pwosesis la ap mache, idantifye obstak ki kapab limite patisipasyon popilasyon an epi prezante vizyon li sou kalite eleksyon Ayiti bezwen.

Pou li, Ayiti pa dwe òganize eleksyon sèlman pou ranplase yon gwoup politisyen ak yon lòt. Eleksyon yo dwe sèvi kòm yon opòtinite pou ranfòse enstitisyon yo, mete fen nan tranzisyon san rezilta epi pèmèt sitwayen yo chwazi dirijan ki kapab reponn ak bezwen peyi a.

Yon vizit pou obsève pwosesis enskripsyon an

Aristil Frito eksplike li te deside vizite plizyè kote kote sitwayen yo ap patisipe nan pwosesis enskripsyon elektoral la. Objektif li se te wè kijan operasyon yo ap dewoule nan sant ki gen rapò ak Konsèy Elektoral Pwovizwa a ak Biwo Nasyonal Idantifikasyon an.

“Kòm lidè ak sitwayen responsab, fòk nou kapab voye je sou pwosesis la pou nou wè kijan li ap mache.”

Dapre li, pwosesis la ap avanse, men li ap mache twò dousman parapò ak kantite moun ki bezwen enskri yo. Li konpare ritm nan ak pa yon tòti.

“Nou estime se yon pwosesis k ap mache ak pa tòti, parapò ak volim popilasyon an.”

Obsèvasyon sa a soulve yon gwo kestyon: èske enstitisyon elektoral yo ap gen ase tan, pèsonèl, ekipman ak sant enskripsyon pou resevwa tout sitwayen ki vle patisipe anvan dat limit yo?

Dapre kalandriye CEP a, enskripsyon elektè yo dwe kontinye jiska 13 oktòb 2026. Premye tou eleksyon prezidansyèl ak lejislatif yo, ansanm ak vòt sou chanjman konstitisyonèl yo, prevwa pou 13 desanm. Konsèy Elektoral Pwovizwa

Sa kite yon delè limite pou idantifye elektè yo, mete lis yo ajou, rezoud erè administratif epi fè kat idantifikasyon yo rive jwenn moun ki dwe resevwa yo.

Kat idantifikasyon yo rete yon gwo obstak

Youn nan pi gwo pwoblèm Aristil Frito idantifye se kantite kat idantifikasyon nasyonal ki poko rive jwenn sitwayen yo.

“Youn nan gwo pwoblèm ki genyen se anpil kat idantifikasyon nasyonal ki poko distribye.”

Kat Idantifikasyon Nasyonal la pa sèlman yon dokiman administratif. Li se dokiman sitwayen an bezwen pou l kapab vote. Dapre CEP a, yon elektè dwe gen omwen 18 an, enskri nan rejis elektoral la, posede Kat Idantifikasyon Nasyonal li epi jwi dwa sivil ak politik li. CEP Haiti

Òganizasyon Eta Ameriken yo esplike Kat Idantifikasyon Nasyonal la se sèl dokiman ki pèmèt yon sitwayen vote ann Ayiti. Enstitisyon an rekonèt tou gen moun ki te deja enskri men ki poko resevwa kat yo. Organization of American States

Sa vle di reta nan pwodiksyon oswa distribisyon kat yo kapab tounen yon fòm esklizyon elektoral, menm si esklizyon sa a pa fèt entansyonèlman.

Yon sitwayen kapab vle vote. Li kapab fè tout demach li yo. Men si kat li pa disponib anvan jou eleksyon an, li kapab pèdi kapasite li pou l patisipe.

Se poutèt sa Aristil Frito mande otorite yo pran responsabilite yo pou fasilite yon patisipasyon ki pi laj.

“Pou kredibilite pwosesis elektoral la, otorite yo dwe pran responsabilite yo pou fasilite yon patisipasyon laj popilasyon ayisyèn nan.”

Moun deplase yo kapab rete deyò pwosesis la

Kriz sekirite a fòse plis pase yon milyon Ayisyen kite kay yo nan dènye ane yo. Sitiyasyon sa a kreye yon lòt difikilte pou enskripsyon ak òganizasyon eleksyon an.

Gen sitwayen ki pa rete nan komin kote yo te anrejistre anvan an. Gen lòt ki pèdi kat yo, ki pa kapab retounen lakay yo oswa ki pa konnen nan ki sant yo pral vote.

Aristil Frito mande otorite elektoral yo pran reyalite sa a an konsiderasyon.

“Nou nan yon sitiyasyon kriz kote anpil moun deplase akoz ensekirite. Gen yon dinamik deplasman ki dwe pran an konsiderasyon parapò ak kote moun yo pral vote.”

Pwoblèm nan depase kestyon teknik sou yon adrès. Si sistèm nan pa adapte ak deplasman sa yo, anpil sitwayen kapab jwenn non yo sou yon lis nan yon zòn yo pa kapab antre ankò.

Dapre Associated Press, gwoup ame yo kontwole gwo pati nan Pòtoprens ak plizyè wout ki mennen nan lòt depatman. Plis pase mwatye elektora peyi a ap viv nan zòn ki afekte dirèkteman oswa endirèkteman ak ensekirite sa a. Sa soulve gwo dout sou kapasite tout moun pou enskri epi vote san danje. Associated Press

Pou pwosesis la kapab enklizif, CEP a dwe eksplike kijan moun deplase yo kapab mete enfòmasyon yo ajou, chanje sant vòt epi verifye kote non yo parèt sou lis elektoral la.

“Sekirite an premye”

Lè yo mande Aristil Frito si li kwè eleksyon kapab fèt malgre kriz la, repons li te dirèk: sekirite dwe vini an premye.

“Tout moun ap di yon sèl pawòl: se sekirite an premye. Si pa gen sekirite, ou pa kapab garanti deplasman elektè yo, ni dewoulman kanpay elektoral la.”

Yon eleksyon pa kòmanse jou vòt la sèlman. Kandida yo bezwen sikile pou prezante pwogram yo. Jounalis yo bezwen kouvri aktivite politik yo. Elektè yo bezwen patisipe nan reyinyon, jwenn enfòmasyon epi ale nan sant enskripsyon ak sant vòt yo.

Si gen zòn kote kandida yo pa kapab antre, sa vle di kèk kominote pap resevwa menm nivo enfòmasyon ak lòt yo. Si elektè yo pè soti lakay yo, patisipasyon an kapab rete ba. Si gwoup ame kapab entimide kandida oswa popilasyon an, rezilta a kapab pa reprezante volonte sitwayen yo.

CEP a li menm rekonèt respè kalandriye a depann de etablisman yon klima sekirite ki akseptab ak disponiblite finansman pou operasyon yo.

Kidonk, kestyon sekirite a pa yon eskiz moun ap itilize pou bloke eleksyon. Se youn nan kondisyon fondamantal pou eleksyon yo kapab lib, enklizif ak kredib.

Eleksyon pa dwe sèlman ranplase politisyen

Nan entèvyou a, Aristil Frito esplike gen omwen de fason moun kapab konprann yon eleksyon.

Premye apwòch la se wè eleksyon kòm yon senp operasyon pou ranplase pèsonèl politik la. Yon gwoup ale, yon lòt gwoup vini, men sistèm nan rete menm jan.

Dezyèm apwòch la se wè eleksyon kòm yon zouti pou devlopman ak ranfòsman enstitisyon yo.

“Se pa fè eleksyon pou fè eleksyon. Se fè eleksyon pou nou pa retounen nan menm kriz la nan ane k ap vini yo.”

Pou li, kriz Ayiti ap viv jodi a se rezilta move gouvènans ak move pratik politik ki mennen peyi a soti nan yon tranzisyon pou antre nan yon lòt.

Li site peryòd Ariel Henry a kòm yon tranzisyon ki te gen yon sèl tèt epi ki pa t rive bay sekirite oswa òganize eleksyon. Apre sa, peyi a te antre nan yon tranzisyon ki te gen plizyè tèt atravè Konsèy Prezidansyèl Tranzisyon an, men ensekirite a te kontinye.

Kounye a, dapre analiz li, Ayiti retounen nan yon lòt fòm pouvwa ki santre sou yon sèl chèf egzekitif, san pwoblèm fondamantal popilasyon an poko rezoud.

Kritik sa a montre danje ki genyen lè eleksyon yo fèt sèlman pou satisfè yon dat oswa presyon politik. Si nouvo dirijan yo antre nan menm sistèm fèb la, avèk menm metòd ak menm pratik yo, kriz la kapab kontinye menm apre vòt la.

Renouvle pèsonèl politik la

Aristil Frito kwè Ayiti bezwen yon renouvèlman nan klas politik li. Men renouvèlman sa a pa dwe fèt san preparasyon.

“Fòk pati politik yo gen tan pou yo chwazi moun ki kapab reprezante popilasyon an avèk diyite.”

Sa mande pati yo chwazi kandida ki gen konpetans, etik, vizyon ak kapasite pou konstwi enstitisyon. Li mande tou pou elektè yo ale pi lwen pase slogan, popilarite, lajan ak fidelite pèsonèl.

Yon nouvo figi pa toujou vle di yon nouvo sistèm. Menm jan an tou, eksperyans politik pa dwe sèvi kòm yon eskiz pou repwodui echèk pase yo.

Pou gen yon vrè renouvèlman, kandida yo dwe prezante:

• Yon pwogram klè pou sekirite.

• Yon plan ekonomik ki kapab kreye travay.

• Pwopozisyon pou ranfòse lajistis ak enstitisyon yo.

• Yon estrateji pou edikasyon ak sante.

• Yon plan pou desantralizasyon ak devlopman depatman yo.

• Mekanis pou konbat koripsyon.

• Yon angajman pou rann kont devan popilasyon an.

San sa, eleksyon an kapab chanje non moun ki nan pouvwa a san li pa chanje lavi sitwayen yo.

Chwazi avèk rezon, pa sèlman avèk emosyon

Youn nan pi gwo mesaj Aristil Frito se fason sitwayen yo dwe fè chwa yo.

Li itilize egzanp maryaj pou esplike konsekans yon desizyon ki fèt san bon analiz. Gen maryaj ki dire, gen lòt ki fini nan divòs. Dapre li, diferans lan kapab soti nan kritè ak kondisyon moun itilize pou yo chwazi.

“Lè ou chwazi yon moun, w ap viv ak konsekans chwa a. Si ou chwazi yon fason emosyonèl, w ap peye konsekans lan.”

Li ankouraje sitwayen yo angaje yo yon fason rasyonèl, pa sèlman sou baz emosyon, fanatik oswa pwomès ki pa gen fondasyon.

Sa vle di elektè yo dwe poze kandida yo kestyon:

• Ki sa ou deja reyalize?

• Ki pwogram ou genyen?

• Ki ekip ki pral travay avèk ou?

• Ki kote finansman pwogram ou yo pral soti?

• Ki pozisyon ou sou sekirite, jistis ak koripsyon?

• Kijan ou pral rann kont devan popilasyon an?

• Èske aksyon ou nan pase mache avèk sa w ap pwomèt jodi a?

Vote se pa sèlman chwazi yon moun pou yon manda. Se chwazi desizyon ki kapab afekte lekòl, lopital, wout, sekirite, travay ak avni jenerasyon k ap vini yo.

Otorite yo dwe koute popilasyon an

Malgre reta ak dout yo, Aristil Frito kwè popilasyon an vle patisipe. Men li mande otorite elektoral yo rete a lekout.

“Popilasyon an ta renmen patisipe nan eleksyon an, men fòk gen dispozisyon pou motive li, pou li kapab enskri sou lis elektoral la epi chwazi kandida ki mache ak aspirasyon li.”

Motivasyon pa dwe limite ak piblisite ki mande moun ale enskri. Li dwe vini avèk sèvis ki fonksyone.

Sant yo dwe aksesib. Kat yo dwe disponib. Enfòmasyon yo dwe klè. Anplwaye yo dwe resevwa fòmasyon. Moun deplase yo dwe jwenn solisyon. Moun ki gen andikap yo dwe kapab antre nan sant yo. E tout sitwayen dwe konnen ki kote ak kijan pou yo vote.

Se lè kondisyon sa yo reyini popilasyon an kapab santi pwosesis la fèt pou li, pa sèlman nan non li.

Yon apèl pou dyalòg ak rekonsilyasyon

Nan fen entèvyou a, Aristil Frito lanse yon apèl pou sekirite, dyalòg, konsiltasyon ak tèt ansanm.

“Repiblik d Ayiti se peyi pa nou. Nou gen enterè pou nou konbat efondreman peyi a.”

Li mete mesaj sa a nan yon moman kote Ayisyen andedan ak deyò peyi a ap fè fas ak presyon, deplasman, depòtasyon ak lòt fòm ensekirite.

Pou li, se moman pou gen yon gwo rekonsilyasyon nasyonal ak yon dyalòg ki kapab ede peyi a relanse epi reoryante mantalite politik li.

Men rekonsilyasyon pa dwe vle di absans jistis oswa bliye zak ki fèt. Li dwe vle di bati yon baz kote sektè diferan yo kapab dakò sou règ demokratik, respè dwa moun, sekirite popilasyon an ak nesesite pou enstitisyon yo fonksyone.

Eleksyon dwe sèvi pou soti nan kriz la

Ayiti bezwen eleksyon. Men peyi a bezwen plis pase yon jou vòt.

Li bezwen yon pwosesis kote kat idantifikasyon yo rive jwenn sitwayen yo, moun deplase yo kapab enskri, kandida yo kapab fè kanpay san danje epi elektè yo kapab vote san menas.

Li bezwen tou sitwayen ki chwazi avèk disiplin, analiz ak yon vizyon pou jenerasyon k ap vini yo.

Mesaj entèvyou a klè: sekirite an premye, patisipasyon pou tout moun, renouvèlman politik ak chwa ki baze sou rezon.

Eleksyon 13 desanm yo pa dwe sèvi sèlman pou mete nouvo moun nan ansyen pozisyon yo. Yo dwe sèvi kòm premye etap pou rebati enstitisyon yo, restore konfyans popilasyon an epi ede Ayiti soti nan sik tranzisyon san fen an.

Se pa fè eleksyon pou fè eleksyon.

Se fè eleksyon pou peyi a pa retounen nan menm kriz la ankò.