Isemaison: Yon jèn òfelen k ap vann sirèt pou l siviv apre yon aksidan

"Isemaïson se non jèn ti gason sa kap viv ak yon zye li Pete nan aksidan machin men kap vann sirèt sou plas dàm Okap la ki mande pou edel peye lekòl li, Isemaïson fè konnen depi yon moun edel peye lekòl lap remèsye l." - Altidor Wilson

Batay Isemaison Pou Li Siviv: Ayiti Pa Ka Di Li Renmen Avni Li Pandan L Ap Abandone Timoun Li Yo

Nan lari Kap Ayisyen, vil nou rele Okap la, gen yon jèn tigason ki rele Isemaison k ap pase bò machin yo pou l vann sirèt pou l kapab siviv.

Li pa travay pou l achte dènye jwèt ki soti a oswa pou l gen yon ti kòb anplis nan pòch li. Manman li ak papa li mouri. Li gen yon frè ak yon sè, li ale lekòl lè sitiyasyon li pèmèt li, epi li pote responsablite okenn timoun pa ta dwe oblije pote poukont li.

Isemaison ap viv tou avèk yon je ki blese grav.

Pandan yon ti entèvyou nan lari a, li esplike je li te domaje nan yon aksidan machin. Malgre blesi a toujou bezwen swen medikal, li pa ale lopital regilyèman ankò pou yo egzamine ak netwaye je a. Lè yo mande l poukisa, li pa t kapab bay yon rezon klè.

Pou yon timoun òfelen k ap lite pou l siviv, jwenn swen medikal kapab sanble ak yon bagay ki prèske enposib. Pou rive lopital, li bezwen transpò, lajan, yon granmoun responsab ak aksè ak pwofesyonèl ki kapab ba li swen regilyèman. Sanble Isemaison pa toujou gen okenn nan pwoteksyon sa yo disponib pou li.

Malgre sa, chak jou li antre nan lari a epi li kontinye eseye.

Imajine w ap eseye siviv nan lari san w pa kapab wè byen

Pifò granmoun ta pè si yo te oblije pase ant machin, negosye ak moun yo pa konnen, pwoteje ti kòb yo fè, chèche manje epi jwenn yon kote an sekirite pou yo dòmi. Kounye a, imajine se yon timoun k ap fè tout bagay sa yo—yon timoun ki pèdi toude paran li epi ki pa kapab wè byen nan youn nan je li.

Li difisil pou nou konprann tout laperèz, fatig ak frajilite ki kapab akonpaye yon lavi konsa.

Detèminasyon Isemaison merite rekonesans. Volonte li genyen pou l travay epi kontinye goumen pou l siviv montre yon kouraj ekstraòdinè. Men nou dwe pran prekosyon pou nou pa prezante soufrans li tankou se yon bèl istwa. Yon timoun pa ta dwe oblije montre yon fòs ekstraòdinè sèlman pou l manje, resevwa swen medikal oswa rete vivan.

Nou dwe pwoteje l, pa sèlman felisite l epi bliye l apre sa.

Lè yo mande Isemaison sa li ta di yon moun ki ta vle ede l, repons li te senp: li ta di moun nan mèsi.

Dèyè kèk mo sa yo, gen yon timoun k ap mande pou moun wè li.

Video Credit: Altidor Wilson ( Altidor Le Capois TV)

Isemaison pa poukont li

Pa gen ase estatistik nasyonal fyab ki konte espesyalman kantite timoun k ap viv ak travay nan lari ann Ayiti. Timoun sa yo deplase anpil, yo souvan pa gen dokiman epi sistèm ofisyèl yo pa toujou konnen yo egziste. Mank enfòmasyon fyab sa a se yon pati nan kriz la tou: lè yo pa byen konte timoun yo, li vin pi fasil pou enstitisyon ak sosyete a pa wè yo.

Men, prèv nou genyen sou sitiyasyon jeneral la montre gravite danje timoun ann Ayiti yo ap fè fas. Nan mwa oktòb 2025, UNICEF te rapòte plis pase 3.3 milyon timoun ayisyen te bezwen asistans imanitè, pandan anviwon 680,000 timoun te oblije kite kay yo akoz vyolans. Plis pase yon milyon timoun t ap fè fas ak yon nivo ensekirite alimantè grav, epi yo te prevwa prèske 289,000 timoun ki poko gen senk an t ap soufri malnitrisyon egi. UNICEF

Sistèm restavèk la reprezante yon lòt dimansyon nan ijans sa a. Nan pratik sa a, yo voye timoun—souvan timoun ki soti nan fanmi pòv oswa vilnerab—al viv lakay lòt moun, pafwa avèk pwomès y ap jwenn manje, kote pou yo dòmi oswa posiblite pou yo ale lekòl. Men anpil ladan yo vin tounen travayè domestik san salè epi yo kapab sibi abi fizik, vyolans seksyèl, izolasyon ak esklizyon nan lekòl.

Estimasyon yo chanje selon epòk la, men rapò entènasyonal yo estime kantite timoun ayisyen ki nan kondisyon travay domestik eksplwatasyon rive nan plizyè santèn milye. Òganizasyon Entènasyonal Travay la te site estimasyon ki pwoche 300,000 timoun restavèk, pandan evalyasyon ki te fèt anvan yo te montre se sèlman yon ti kantite ladan yo ki jwenn bonjan aksè ak edikasyon. Òganizasyon Entènasyonal Travay

Kit se yon timoun k ap dòmi nan lari, k ap vann machandiz nan mitan machin, k ap viv kòm deplase akoz vyolans, oswa k ap travay san pwoteksyon lakay yon lòt moun, pwoblèm ki anba tout sitiyasyon sa yo prèske menm bagay la: granmoun ak enstitisyon yo kite timoun nan vin responsab pou pwòp siviv li.

Pwa ensipòtab lavi yon timoun òfelen

Lè yon timoun pèdi youn nan paran li yo, sa kapab chanje tout aspè nan lavi li. Lè li pèdi toude, sa kapab vle di li pèdi sekirite emosyonèl, sipò finansye, yon moun pou defann bezwen medikal li ak pwoteksyon yon granmoun ki kapab kanpe ant li menm ak eksplwatasyon.

Yon timoun òfelen kapab oblije ap viv ak doulè lapenn pandan an menm tan l ap enkyete pou manje, kote pou l dòmi, frè lekòl, sekirite pèsonèl li ak ti frè oswa ti sè li yo. San yon granmoun serye pou pran swen li, timoun nan gen plis risk pou l vin sanzabri, viktim trafik moun, travay fòse, abi, rekritman nan gwoup ame oswa abandon lekòl nèt.

Pou timoun ki gen andikap oswa yon pwoblèm medikal grav, risk sa yo vin pi gwo toujou. Yon pwoblèm nan vizyon kapab rann li pi difisil pou timoun nan deplase nan trafik, rekonèt danje, pwoteje tèt li kont vyolans oswa idantifye moun ki vrèman vle ede li.

Isemaison pa ta dwe oblije chwazi ant chèche swen medikal ak fè ase kòb pou l siviv. Li pa ta dwe pase anfans li ap mache nan mitan machin ak sirèt nan men li pandan li gen yon blesi nan je ki poko resevwa tout swen li bezwen.

Timoun Ayiti yo pa kapab kontinye rete yon bagay nou sonje an dènye

Moun pale souvan de jan yo renmen Ayiti. Nou pale ak fyète sou istwa Ayiti, kilti li, endepandans li, rezistans pèp li, mòn li yo, plaj li yo ak gwo potansyèl li genyen. Nou mande refòm politik, sekirite, devlopman ekonomik, touris, enfrastrikti ak envestisman.

Men nenpòt vizyon pou Ayiti ki pa mete timoun ki pi vilnerab yo ladan l pa konplè.

Moun ki di yo renmen Ayiti dwe renmen timoun k ap viv ak travay nan lari li yo tou. Yo dwe konsène pou timoun òfelen yo, timoun ki gen andikap yo, timoun deplase yo ak timoun ki bloke nan sistèm restavèk la. Sousi nou pa kapab fini ak kèk pawòl tristès apre nou fin gade yon videyo. Li dwe tounen pwoteksyon, politik piblik, finansman, swen medikal, edikasyon, lojman ki an sekirite ak responsablite sou yon baz dirab.

Gouvènman ayisyen an dwe ranfòse enstitisyon ki responsab pwoteksyon timoun yo epi fè respekte lwa ki entèdi abi, trafik moun ak travay domestik fòse. Otorite minisipal yo dwe devlope mwayen pou idantifye ak pwoteje timoun ki konekte ak lavi nan lari. Lekòl, lopital, òganizasyon kominotè, legliz, biznis ak manm dyaspora a dwe ede kreye chemen ki kapab retire timoun yo nan travay danjere epi mete yo anba pwoteksyon ki estab.

Èd la dwe fèt avèk responsabilite tou. Pou ede Isemaison, nou dwe kòmanse pa verifye sitiyasyon li, jwenn yon responsab serye ki kapab pwoteje li, òganize yon egzamen medikal pwofesyonèl epi detèmine ki kalite tretman ak swivi li bezwen. Nenpòt koleksyon lajan oswa entèvansyon ki konsène li dwe pwoteje diyite li, vi prive li, sekirite li ak byennèt li sou lontèm.

Renmen Ayiti vle di renmen Isemaison tou

Efò Isemaison ap fè pou l siviv la ekstraòdinè, epi li merite tout respè nou. Men siviv sèlman pa ta dwe avni Ayiti ofri li.

Li merite tretman medikal pou je li. Li merite yon kay ki an sekirite, manje regilyèman, edikasyon, swen yon granmoun responsab ak libète pou l viv anfans li san l pa oblije mande tèt li si l ap fè ase kòb pou l manje jou sa a.

Timoun tankou Isemaison pa initil, yo pa envizib epi yo pa responsablite yon lòt moun sèlman. Yo se timoun Ayiti. Lavi yo dwe gen menm enpòtans ak tout diskou, kanpay politik, pwojè devlopman ak deklarasyon patriyotik moun fè nan non Ayiti.

Si nou renmen Ayiti toutbonvre, nou dwe renmen timoun ki kanpe nan mitan machin yo ak sirèt nan men yo.

Nou dwe wè li. Nou dwe pwoteje li. Epi nou dwe bati yon peyi kote okenn timoun pa rete poukont li nan lari ap goumen pou l siviv.